หลายคนคงเคยสังเกตเห็นวัสดุติดตั้ง ตามพื้นทางเดิน ทั้งในประเทศและต่างประเทศ ที่มีรูปร่างเป็นปุ่มนูนและเส้นแถบ ติดอยู่บนพื้นตามทางเดินไปยังสถานที่ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ทางเท้าสาธารณะ บริเวณด้านหน้าทางเข้าหน้าอาคาร บันได ทางลาด หรือหน้าห้องน้ำ จุดข้ามถนนและบริเวณทางต่างระดับ อื่นๆ ซึ่งเบื้องหลังการติดตั้งวัสดุพื้นผิวต่างสัมผัสบนพื้นทางเดินพื้นเหล่านี้ได้มีการออกแบบให้สวยงาม แต่มิได้ติดตั้ง เพื่อความสวยงามหรือแค่ต้องการลวดลายบนพื้นเพียงอย่างเดียว แต่มันแฝงไปด้วยความหมายเชิงสัญลักษณ์ ให้กับผู้คนที่อาจจะมีสายตาเลือนราง หรือการบกพร่องทางการมองเห็นโดยเฉพาะคนตาบอดที่ใช้ไม้เท้านำทาง
ที่มา… อักษรเบรลล์ สัญลักษณ์สื่อภาษาอันสากล แสงสว่างในความมืด
ปุ่มนูนบนพื้นทางเดินเหล่านี้มีต้นกำเนิดสืบเนื่องมาจากอักษรเบรลล์ โดยการออกแบบอักษรเบรลล์สำหรับคนตาบอดนั้น เกิดจากชายที่เป็นทั้งนักดนตรีและคุณครูชาวฝรั่งเศส ชื่อ หลุยส์ เบรลล์ (Louis Braille) บุรุษผู้เกิดอุบัติเหตุทำให้ตาบอดตอนอายุ 3 ขวบ เมื่ออายุได้ 5 ขวบ สภาวะอาการเกิดรุนแรงขึ้นส่งผลให้ตาบอดทั้งสองข้าง แม้ประสาทสัมผัสทางตาจะถูกปิดกั้น แต่ความใฝ่รู้ของเด็กชายไม่ได้หยุดทำงานไปด้วย เมื่อหลุยส์ เบรลล์ได้รับทุนเข้าศึกษาต่อที่ The Royal Institution for Blind Youth โรงเรียนสอนคนตาบอดแห่งแรกของโลก ซึ่งตั้งอยู่ในประเทศฝรั่งเศส แม้จะเป็นโรงเรียนสอนคนตาบอดโดยเฉพาะ แต่การเรียนการสอนในยุคนั้น ยังไม่สามารถปลดล็อกข้อจำกัดเรื่องการอ่านและเขียนได้อย่างเต็มที่ เพราะรูปแบบของตัวอักษรในหนังสือมีขนาดใหญ่และนูนขึ้นมาจากกระดาษ เด็ก ๆ จึงต้องใช้มือสัมผัสและคาดเดาทีละตัวอักษรซึ่งใช้เวลานาน อีกทั้งตัวอักษรขนาดใหญ่ทำให้หนังสือแต่ละเล่มมีน้ำหนักมาก และผลิตขึ้นมาเพียงไม่กี่สิบเล่มเท่านั้น หลุยส์ เบรลล์และเด็กคนอื่น ๆ ในโรงเรียน จึงต้องใช้เวลาในการอ่านหนังสือนานกว่าเด็กทั่วไปและมีนักเรียนตาบอดเพียงไม่กี่คนที่เชี่ยวชาญเทคนิคการอ่านรูปแบบนี้ ส่วนเรื่องการเขียน นอกจากจะต้องจดจำรูปร่างของตัวอักษรให้ได้แล้ว พวกเขายังไม่สามารถมองเห็นตัวอักษรที่เขียนลงไปได้ ทำให้หลุยส์ เบรลล์พยายามคิดหาวิธีสร้างตัวอักษรที่เอื้อต่อการเรียนรู้และการสื่อสารของผู้พิการทางสายตามากขึ้น
ในปีค.ศ. 1821 กัปตัน Charles Barbier นายทหารเกษียณอายุจากกองทัพของนโปเลียน ได้เดินทางมาเยี่ยมเยือนโรงเรียนคนตาบอดที่หลุยส์ เบรลล์เรียนอยู่ ผลจากการที่มีนายทหารมาเยี่ยมที่โรงเรียนจึงสอนวิธีการส่งข่าวสารในเวลากลางคืนของทหาร เรียกว่า night-writing เป็นรหัสจุดโดยจุดทั้ง 12 จุด ซึ่งรหัสลับที่กัปตัน Charles Barbier ใช้สื่อสารกับนายทหารคนอื่น ๆ ในที่มืด ซึ่งรหัสลับนี้ ผู้เขียนจะใช้วิธีการจุดและขีดลงบนกระดาษแผ่นหนา ส่วนผู้อ่านจะใช้นิ้วสัมผัสเพื่อถอดรหัสนี้ออกมาโดยไม่ใช้แสงไฟ ซึ่งใช้งานยาก ช่วยจุดประกายทำให้ หลุยส์ เบรลล์ จึงได้คิดค้นสัญลักษณ์แทนตัวอักษรโดยออกแบบให้เหลือใช้เพียง 6 จุด เพื่อให้สามารถวางนิ้วเดียวบนจุดเหล่านั้นและสามารถอ่านอักษรได้ง่ายขึ้น รวมถึงออกแบบจัดวางสลับตำแหน่งไปมาเป็นรหัสแทนตัวอักษร หรือ สัญลักษณ์ สามารถย่นระยะเวลาการอ่านและง่ายต่อการเขียนมากยิ่งขึ้นผลจากการคิดค้นของ หลุยส์ เบรลล์ ทำให้ ผู้ที่มีความบกพร่องทางการเห็น หรือ คนตาบอด ได้มีโอกาสสื่อสาร เรียนรู้ และเข้าถึงข้อมูลต่างๆ มากยิ่งขึ้น
ต่อมาในปี ค.ศ.1965 ครูโรงเรียนสอนคนตาบอดชาวญี่ปุ่นชื่อว่า Seiichi Meyaki (เซะอิชิ มิยะเกะ) เป็นนักประดิษฐ์ชาวญี่ปุ่น ได้ใช้ทุนทรัพย์ส่วนตัวเพื่อคิดค้นวัสดุแผ่นทางเดินสำหรับคนตาบอด ให้มีผิวที่ต่างสัมผัส เพื่อผู้พิการทางสายตา รวมถึงเพื่อนของเขาเองที่มีความบกพร่องทางการมองเห็น visual impairment สาเหตุเนื่องมาจาก Mr. Seiichi Meyaki สังเกตุเห็นผู้ที่ใช้ไม้เท้าเกือบถูกรถชนแถวที่บ้านพักของเขา จึงเกิดแรงบันดาลใจ ที่จะช่วยเหลือผู้บกพร่องทางการมองเห็น เพราะเห็นถึงสภาพการดิ้นรนในการเดินทางไปยังสถานที่ต่างๆ บนเส้นทางสาธารณะ ซึ่งเต็มไปด้วยอุปสรรค และมีอันตราย แรงบันดาลใจในการทำเพื่อผู้คนรอบตัว ผลักดันให้เขานำแนวคิดของการใช้งาน “อักษรเบลล์” มาใช้ออกแบบลวดลายสัญลักษณ์เพื่อบอกเส้นทางบนพื้น “เมื่อสัมผัสได้ก็เข้าใจได้” การวางลวดลายต่าง ๆ ลงบนพื้น เขาคิดว่าคนที่มีความบกพร่องทางการมองเห็น สามารถ “อ่าน” สัญลักษณ์บนทางเท้าด้วยเท้าหรือไม้เท้าได้ เหมือนกับการอ่านหนังสือ สัญลักษณ์นั้นบนพื้นเรียกว่า วัสดุพื้นผิวต่างสัมผัสซึ่งเป็นวัสดุปูพื้นหรือติดตั้งบนพื้นทางเดิน เพื่อช่วยบ่งชี้ถึงลักษณะเส้นทางให้กับ ผู้บกพร่องทางการเห็น “ระวัง” อันตรายที่อาจเกิดขึ้น และช่วยนำเส้นทิศทางการเดินไปด้านหน้าซึ่งหมายถึง “ปลอดภัย” ดังนั้นวัสดุพื้นผิวต่างสัมผัสจึงมีสัญลักษณะทั้งรูปแบบการเตือนและนำทาง ช่วยระบุขอบเขตพื้นที่การเดินทางในพื้นที่ จึงสังเกตเห็นวัสดุพื้นผิวต่างสัมผัสติดตั้งไปทั่วทั้งญี่ปุ่น แต่จริงๆ แล้วสีเดิมคือสีเทา ต่อมาได้เปลี่ยนสีเป็นสีเหลืองเพื่อให้มองเห็นได้ง่ายขึ้นสำหรับผู้ที่มีสายตาไม่ปกติหรือเพียงบางส่วน การติดตั้งวัสดุปูพื้นผิวต่างสัมผัสจึงเป็นประโยชน์กับผู้คนหลากหลายที่มีสภาพร่างกายที่แตกต่างกัน ควรให้ความสำคัญและศึกษาลักษณะการติดตั้งให้เกิดประโยชน์กับผู้ใช้งานอย่างแท้จริง
“อุปสรรค อันตรายที่เลือนลาง เตือน ด้วยสัญลักษณ์ กระเบื้องคนตาบอด แผ่นนำทางบนทางเท้า ”
ภาพแสดง : การติดตั้งเบรลล์บล็อกเตือนบนสถานีรถไฟฟ้า เป็นสัญลักษณ์บอกพื้นที่ยืนที่ปลอดภัย
สัญลักษณ์ปุ่มนูนบนทางเดิน หรือ บนแผ่นทางเท้า ซึ่งต่อมาเรียกว่า เบรลล์บล๊อค (Braille Block) (เซะอิชิ มิยะเกะ) สิ่งที่ ได้นำมาใช้ครั้งแรก ในปีค.ศ.1967 ในประเทศญี่ปุ่น สถานที่แรกที่ทดลองใช้งานนำมาติดตั้งคือโรงเรียนในเมืองโอกรายาม่า จนกระถึงตราบจนวันนี้ที่ สถานที่ต่างๆ ภายในประเทศ และต่างประเทศ นำไปใช้อย่างแพร่หลาย รวมถึงใช้ภายในประเทศไทย
“แผ่นทางเท้าสำหรับเตือนและนำทางผู้พิการทางสายตา มีกี่แบบ ?”
| 1.) พื้นผิวต่างสัมผัสชนิดเตือน (Warning Tactile)แบบปุ่ม จัดเรียงแบบแนวตรง จำนวน 36 ปุ่ม | |
 |
|
| ภาพแสดง : กระเบื้องเซรามิกคนพิการ ชนิดเตือน รหัส STD-KFQ513 300x300MM. ยี่ห้อ STD TILES | |
| 2.) พื้นผิวต่างสัมผัสนำทาง (Guiding Tactile) แบบเส้น จำนวน 4 เส้น | |
 |
|
| ภาพแสดง : กระเบื้องเซรามิกคนพิการ ชนิดนำทาง รหัส STD-KFT513 300x300MM. ยี่ห้อ STD TILES | |
ใช้สำหรับนำทางคนพิการทางการเห็นไปยังจุดหมายปลายทาง โดยนำทางไปสู่จุดแสดงข้อมูล แผนผังสถานที่ หรือจุดบริการข้อมูล
เพื่อช่วยอำนวยความสะดวก บนแผ่นมีเส้นสัมผัส หรือเรียกอีกอย่างว่าเส้นนำทางคนตาบอด
| 3.) พื้นผิวต่างสัมผัสชนิดเตือนเปลี่ยนทิศทาง (Positional tactile) แบบปุ่ม จัดเรียงแบบเฉียง หรือ แบบ 45 องศา จำนวน 41 ปุ่ม | |
 |
|
| ภาพแสดง : กระเบื้องเซรามิกคนพิการ ชนิดเตือนเปลี่ยนทิศทาง รหัส STD-KFD513 300x300MM. ยี่ห้อ STD TILES | |
| โดยทั้ง 3 รูปแบบ มีลักษณะจุดติดตั้ง คือ ทางขึ้นและลงของทางลาด,ทางขึ้นลงของบันได ,พื้นด้านหน้าและด้านหลัง ของประตูทางเข้าอาคาร ,พื้นด้านหน้าของประตูห้องน้ำ และ พื้นที่หน้าประตูลิฟต์ เป็นต้น |
|
| ชนิดเตือน ทั้งสองรูปแบบ 1) และ 3) ใช้สำหรับเตือนคนพิการทางการเห็นให้สามารถรู้เส้นทางข้างหน้าว่ามีสภาพพื้นที่ | |
| เป็นเช่นไรและต้องเตรียมตัวระมัดระวังในการเดินต่อไปในเส้นทางนั้น | |
“เมื่อสัญลักษณ์บนทางเท้า ออกแบบเพื่อประโยชน์ ”
ไม่นานมานี้ก็มีประเด็นที่มีการพูดถึงในประเทศไทยเกี่ยวกับการติดตั้งแผ่นพื้นผิวต่างสัมผัสอย่างไม่ถูกหลัก ซึ่งอาจทำให้เกิดอันตราย เช่นติดแผ่นปูพื้นผิวต่างสัมผัสไปเจอกับสิ่งกีดขวาง เช่น เสาไฟ ทางขึ้นบันไดสะพานลอย เป็นต้น สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามในการนำมาใช้งาน แต่ผู้ทำการติดตั้งยังไม่เข้าใจถึงหลักการออกแบบ ตามมาตรฐาน จะช่วยให้สามารถติดตั้งแผ่นปูพื้นผิวต่างสัมผัส บนทางเท้าได้อย่างถูกต้อง (หลักเกณฑ์การติดตั้งแผ่นปูพื้นผิวต่างสัมผัสให้ได้ประสิทธิภาพและประสิทธิผลสูงสุด )
ภาพแสดง : การติดตั้งกระเบื้องซรามิกคนพิการ เบรลล์บล็อก
ภาพแสดง : การติดตั้งกระเบื้องยางพาราคนพิการ เบรลล์บล็อก
ภาพแสดง : การติดตั้งสแตนเลสพื้นผิวต่างสัมผัสคนพิการ เบรลล์บล็อก
